Szanowni Państwo!

Publikacja, którą trzymają Państwo w ręku, jest owocem trwającego od ponad roku i zaplanowanego na kolejny rok projektu Instytutu Wolności, który ma służyć rozwojowi przedsiębiorczości uczennic i uczniów polskich szkół poprzez upowszechnienie sprawdzonych, dobrych praktyk w zakresie jej kształtowania. Poradnik ten oddajemy w ręce dyrektorów polskich szkół, aby umożliwić im wdrożenie w swoich szkołach najlepszych z dostępnych na rynku edukacyjnym metod kształtowania kompetencji przedsiębiorczych.

Czego nie ma w podręczniku, ale jest w szkole

Analiza podręczników do nauczania przedmiotu „przedsiębiorczość” przekonała nas o tym, jak wybiórcze i ubogie przygotowanie do życia gospodarczego zyskaliby uczniowie, gdyby uczyli się o nim tylko z książek. Na szczęście kompetencje przedsiębiorcze przekazywane są również innymi drogami. Na podstawie prowadzonych w Polsce i na świecie badań na temat osobowości przedsiębiorczej zidentyfikowaliśmy pełen wachlarz umiejętności i cech osobowości, które przekładają się na przedsiębiorcze działanie i powodzenie w nim. Wiele z tych kompetencji kształtowanych jest w szkole, ale nie na lekcjach, tylko w czasie przerw, wycieczek, zawodów, konkursów oraz innych wydarzeń z życia szkoły. Niniejszy list podsumowuje roczne, uwieńczone powodzeniem starania Instytutu Wolności w identyfikacji i wsparciu dobrych praktyk w zakresie kształtowania w szkołach postaw przedsiębiorczych.

Co się zmienia, a co zostaje po staremu

Zmieniające się warunki otoczenia rodzą nowe oczekiwania względem kompetencji osób wchodzących na rynek pracy. Co konkretnie będzie wpływać na przyszłe realia ekonomiczne, w których usamodzielniać będą się dzisiejsi uczniowie szkół? Wymienić należy na pewno rosnącą niepewność technologiczną, ekonomiczną i polityczną, której medialnym obliczem są zarówno wielkie kryzysy, jak i przyprawiające o zawrót głowy fortuny magnatów globalnego biznesu. Rośnie również niestabilność zatrudnienia, zwłaszcza wśród młodych osób. Nawet ci, którzy wobec tej niepewności decydują się związać swoją przyszłość z ojczyzną, muszą być przygotowani na pracę w środowisku międzynarodowym. Równolegle w firmach i instytucjach zmienia się podejście do zarządzania personelem – już nie delegowanie zadań, lecz włączanie pracowników w zarządzanie organizacją jest silnym trendem. Wraz ze zwiększeniem swobody pracowników wzrasta ich zakres odpowiedzialności. Sprawia to, że od pracownika za 10 lat będzie wymagało się dużo większej autonomii i przedsiębiorczości niż dziś i 10 lat temu.
W Polsce i wszędzie, gdzie znajdą się absolwenci naszych szkół, rosnąć będzie konkurencja ze strony przedsiębiorców i pracowników z krajów rozwijających się. Nowa fala imigracji może również odcisnąć piętno na gospodarczym krajobrazie naszej części Europy.

Co już jest, a czego chcielibyśmy widzieć więcej

Z pewnością za pozytywną zmianę na przestrzeni ostatnich dekad można uznać to, że edukacja ekonomiczna zawitała do szkolnych programów nauczania w postaci odrębnego przedmiotu. Dzięki temu nauka przedsiębiorczości obejmuje wszystkich uczniów, a nie tylko tych szczególnie zainteresowanych. Pozytywnie trzeba też ocenić wysiłki licznych środowisk na rzecz podniesienia kwalifikacji nauczycieli przedsiębiorczości i wyposażenia ich w odpowiednie narzędzia. Mam tu na myśli choćby projekty realizowane przez Narodowy Bank Polski, Fundację Młodzieżowej Przedsiębiorczości oraz inne instytucje publiczne i pozarządowe. Nauczyciele odgrywają bowiem kluczową rolę w kształceniu przedsiębiorczości i powinni być lepiej do tej roli przygotowywani – ich doświadczenie życiowe nie zawsze wystarczy do wykonania podobnego zadania. Również korzystnie możemy ocenić mnogość dostępnych pomocy i podręczników – są wśród nich takie, które zasługują na polecenie, wymieniamy je w analizie załączonej do niniejszej publikacji. Są też jednak duże braki, w których uzupełnieniu chce pomóc Instytut Wolności, podejmując zadanie katalogowania i rekomendacji najlepiej sprawdzających się praktyk przekazywania przedsiębiorczych postaw i wiedzy.

Po pierwsze, w obecnym systemie umyka fakt, że efekty nauki przedsiębiorczości kumulują się w czasie i że z tego powodu powinno się ją uwzględniać na wszystkich poziomach nauczania. Po drugie, system nie programuje całościowego podejścia do nauczania przedsiębiorczości, które pomogłoby w motywowaniu i lepszym przygotowaniu nauczycieli. Mam tu na myśli włączenie w proces kształtowania postaw przedsiębiorczych jak najszerszego spektrum życia szkolnego. Czy chodzi o wprowadzenie bezwzględnej konkurencji w życie uczniów? Absolutnie nie. Czy chodzi zatem o promowanie efektywności oraz krytycznego myślenia w każdej szkolnej czynności i spędzania czasu w szkole? Właśnie tak. Po trzecie, jak wskazują międzynarodowe ośrodki analityczne, budowanie postaw przedsiębiorczych w szkole przebiega najsprawniej, jeśli znajduje wsparcie zarówno wśród jej dyrekcji, jak i nauczycieli. W Polsce i wszędzie, gdzie znajdą się absolwenci naszych szkół, rosnąć będzie konkurencja ze strony przedsiębiorców i pracowników z krajów rozwijających się. Nowa fala imigracji może również odcisnąć piętno na gospodarczym krajobrazie naszej części Europy.

Kompetencje Przedsiębiorcze: POSTAWY
• Umiejętność krytycznej oceny własnych kompetencji.
• Samoświadomość i pewność siebie.
• Umiejętność radzenia sobie z niepowodzeniami i wyciągania z nich wniosków.
• Inicjatywa, postawa twórcza.
• Umiejętność podejmowania ryzyka.
• Zdolność krytycznego myślenia,identyfikacji i rozwiązywania problemów.
• Elastyczność.
• Potrzeba doskonalenia i samokształcenia.
• Docenianie ludzkiej różnorodności i szans, które daje.
• Świadomość sprawczości, możliwości wpływania na przyszłość swoją i rynku.

Dlatego nasza publikacja, którą trzymacie Państwo w rękach, nie jest poradnikiem nauczyciela, lecz propozycją dla każdego dyrektora szkoły, który chce pobudzić przedsiębiorczość swoich uczniów i dzięki temu uczynić szkołę atrakcyjniejszą, ciekawszą i bardziej przydatną dla uczniów i rodziców. Aby to się udało, postępy uczniów na polu przedsiębiorczości powinny być monitorowane nie tylko przez pryzmat szkolnej skali ocen, lecz także z perspektywy wyników osiąganych przez klasy i zespoły uczniowskie. Ze względu na menedżerski charakter pracy, najbardziej kompetentna w ocenie wydaje się właśnie dyrekcja szkoły. Zwiększy to motywację nauczycieli do zakorzenienia przedsiębiorczości w praktyce nauczania. Na koniec wymieniam nieuwzględnianie w naszej oświacie dowiedzionego faktu, że programy nauki przedsiębiorczości są wrażliwe na płeć. Uczniowie wyciągają więcej korzyści z tradycyjnych metod nauczania przedsiębiorczości niż uczennice, stąd różnice płci powinny być uwzględniane przy planowaniu nauczania. Pełnia przedsiębiorczości oznacza także uniezależnienie własnego potencjału ekonomicznego od płci, niezależnie od tego, jakie życiowe role wybiera dorastająca osoba.

Cztery priorytety

Jeślibym miał w czterech punktach podać składniki zmiany, o której powinienem marzyć w zakresie kształtowania postaw przedsiębiorczych przez polskie szkoły, wymieniłbym:

• Uczenie przez doświadczenie i praktykę rozwiązywania problemów.
• Wykorzystanie nowych, kreatywnych metod nauczania – również we współpracy z biznesem.
• Stymulacja uczenia poza formalnym systemem edukacji (wolontariat, praktyki).
• Sformułowanie adekwatnych celów nauczania i pomiar efektów.

Kompetencje Przedsiębiorcze: UMIEJĘTNOŚCI
• Komunikacja, umiejętność dzielenia się wiedzą i pozyskiwania wiedzy od innych osób.
• Organizacja, umiejętność planowania zadań i zarządzania własnym czasem.
• Praca zespołowa – w tym umiejętność rezygnacji z forsowania własnych interesów,
gdy jest to niekorzystne dla celów grupy roboczej.
• umiejętność rozdziału zadań w zespole według specyficznych kompetencji personalnych, asertywność względem indywidualistycznych postaw innych członków zespołu.
• Umiejętność rozpoznania i wykorzystania nadarzających się szans i zagrożeń.
• Umiejętność zdobywania i weryfikacji informacji w warunkach nadmiaru danych.
• Umiejętność pozyskiwania kapitału.
• Umiejętność zarządzania finansami osobistymi.
• Rozumienie czynników kulturowych i umiejętność poruszania się w środowisku wielokulturowym.
• Umiejętność planowania.

Tak sformułowane ambicje przyświecały pracy naszego zespołu, którego nieodłączną częścią byli dyrektorzy kilku współpracujących z nami szkół. Są one w naszej ocenie środkiem do podniesienia poziomu kompetencji przedsiębiorczych uczniów. Polska szkoła, chcąc wychować obywateli, którzy radzić sobie będą w życiu i sprostają zmieniającym się warunkom otoczenia, powinna kształtować kompetencje przedsiębiorcze. Musi przy tym przyjąć podejście holistyczne, traktując proces nauczania przedsiębiorczości jako proces ciągły, trwający przez cały okres edukacji szkolnej, z wykorzystaniem dostosowanych do każdego poziomu narzędzi i podejść. Uznajmy, że przedsiębiorczość nie jest jednym z przedmiotów, a jej nauczanie nie ogranicza się do przekazywania wiedzy. Dopiero łącząc tradycyjne podejście tematyczne z podejściem zintegrowanym, szkoła pozwoli uczniom na rozwijanie wszystkich obszarów kompetencji, które składają się na przedsiębiorczość. Doceńmy w kształtowaniu tych cech znaczenie doświadczenia. A wreszcie – wykażmy swoje przywiązanie do procesu nauczania przedsiębiorczości poprzez wyraźne sprecyzowanie jego celów oraz monitorowanie osiągnięć.

 

Przedsiębiorczość oznacza gotowość do podejmowania wyzwań

Nieodłącznym elementem postawy przedsiębiorczej jest racjonalne planowanie. Dlatego w nowym wydaniu przewodnika, które oddajemy w Państwa ręce, dodaliśmy kilka nowych z polskiego punktu widzenia metod, które wpływają na wzrost kompetencji w dziedzinie przyszłości. To nowe pojęcie, wprowadzane od kilku lat do świata edukacji i kultury przez UNESCO, obejmuje umiejętności planowania, myślenia strategicznego i kwestionowania założeń, które przydają się nie tylko w życiu zawodowym lub społecznym, lecz także w kształtowaniu indywidualnego losu. Aktywizm, myślenie krytyczne i umiejętność wspólnego generowania odpowiedzi na pytania o przyszłość przydadzą się uczennicom i uczniom szkół w coraz szybciej zmieniającej się rzeczywistości. Metody te służą aktywizacji. Polecane przez nas metody wywodzą się z doświadczeń międzynarodowych ekspertów, uznawanych przez kuratoria i instytuty edukacyjne w Stanach Zjednoczonych i krajach azjatyckich. Cieszy nas, że mogą mieć one swoją polską premierę na łamach naszego przewodnika.

Kompetencje Przedsiębiorcze: WIEDZA
• Znajomość realiów rynkowych, mechanizmów rynkowych i warunków gospodarczych, świadomość ew. zmian zachodzących w tych obszarach.
• Wiedza nt. rynku pracy oraz możliwości zawodowych.
• Podstawowa wiedza ekonomiczna odnosząca się do zagadnień przedsiębiorczości.
• Znajomość ram prawnych i wyczulenie na ich zmienność.
• Wiedza nt. zasad działania organizacji biznesowych oraz procesów organizacyjnych.

Uczenie wolności

Powyższy wstęp do naszej publikacji byłby jednak niepełny, gdybym nie podkreślił, że przedsiębiorczość ma dla mnie wymiar etyczny. Mówiąc nieco górnolotnie: postawa przedsiębiorcza pomoże młodym uczennicom i uczniom, którzy opuszczą szkołę, realizować swoją wolność w sferze ekonomicznej. Wykorzystają wtedy w pełni wiedzę – również ekonomiczną – którą wynieśli ze szkoły, aby zbudować materialne podstawy szczęścia osobistego i dobrobytu swoich rodzin oraz społeczeństwa, w którym przyjdzie im żyć. W ręku osoby przedsiębiorczej wiedza ekonomiczna będzie narzędziem do radzenia sobie w życiu, niezależnie od tego, jaką rolę zawodową zechce ona wykonywać. „Ale jeśli przy jednej tylko masz zostać, raczej przy cnocie niż przy nauce zostań, bo nauka bez cnoty, jako miecz u szalonego, i sobie, i ludziom szkodzi” – idąc za radą Jana Kochanowskiego, stawiamy w toku edukacji ucznia najpierw na wychowanie ekonomiczne, a potem na takież wykształcenie. Zbiór dobrych praktyk, który oddajemy w Państwa ręce, temu właśnie służy.

Kacper Nosarzewski
Dyrektor projektu
Polskie Towarzystwo Studiów nad Przyszłością

Partner Merytoryczny

Główny Partner

Lider Projektu

Patronat Projektu